Embriyonun uğurla formalaşması və ana bətninə yerləşməsi yalnız genetik və hormonal sabitlikdən deyil, həm də immunoloji balansdan asılıdır. Ana orqanizmi üçün embrion qismən “xarici” genetik material daşıdığı üçün, onun qorunması və orqanizm tərəfindən rədd edilməməsi üçün xüsusi immun mexanizmlər mövcuddur. Bu mexanizmlər əsasən HLA (Human Leukocyte Antigen) sistemi ilə idarə olunur. HLA genlərinin uyğunluğu və immunogenetik faktorlar embrionun implantasiya qabiliyyətinə, hamiləliyin davamlılığına və hətta təkrarlanan düşüklərin qarşısının alınmasına birbaşa təsir göstərir.
HLA sistemi insan immun sisteminin ən mühüm genetik komplekslərindən biridir və xromosom 6-nın qısa qolunda (6p21.3) yerləşir. Bu gen kompleksi orqanizmin immun cavabını, yəni “öz” və “xarici” hüceyrələri tanımaq qabiliyyətini idarə edir. HLA molekulları antigenləri təqdim edərək T-lenfositlərin fəaliyyətini tənzimləyir. Sadə dildə desək, bu sistem immun hüceyrələrə hansı hüceyrələrin bədənə məxsus, hansının isə yad olduğunu “öyrədir”.
HLA genləri iki əsas sinfə bölünür: HLA sinif I (A, B, C) və HLA sinif II (DR, DQ, DP). Sinif I antigenləri bütün bədən hüceyrələrində, sinif II isə əsasən immun hüceyrələrdə ifadə olunur. Reproduktiv proseslərdə, xüsusilə implantasiya və plasentasiya mərhələlərində HLA genlərinin ifadəsi həlledici rol oynayır. Embrion və ana immun sistemi arasındakı tarazlıq bu genetik sistemin uyğunluğundan asılıdır.
Normal hamiləlikdə embrionun hüceyrələrində ifadə olunan HLA-G, HLA-E və HLA-F kimi qeyri-klasik HLA molekulları ana immun sisteminə “müdafiə siqnalı” göndərir. Bu molekullar NK (Natural Killer) hüceyrələrinin fəaliyyətini azaldaraq embrionun hücumdan qorunmasına kömək edir. Əgər HLA uyğunluğu və ya HLA-G ifadəsi pozularsa, ana immun sistemi embrionu yad toxuma kimi qəbul edə bilər və nəticədə implantasiya uğursuzluğu və ya erkən hamiləlik itkisi baş verə bilər.
Tədqiqatlar göstərir ki, bəzi cütlüklərdə həddindən artıq HLA uyğunluğu da problemlərə səbəb ola bilər. Normalda embrion yarandıqda o, hər iki valideyndən fərqli HLA antigenlərini daşıyır və bu fərqlilik ana immun sistemini embrionun inkişafına dəstək verən “müdafiə cavabı” yaratmağa sövq edir. Lakin əgər ana və ata çox oxşar HLA profillərinə malikdirsə, bu immun cavab zəifləyir və tolerantlıq mexanizmi formalaşmır. Nəticədə embrionun plasentaya implantasiyası pozulur.
Bu fenomen immunoloji uyğunluq paradoksu kimi tanınır. Yəni həm çox fərqlilik, həm də çox oxşarlıq hamiləliyin uğursuzluğuna səbəb ola bilər. 2018-ci ildə “Reproductive Immunology” jurnalında dərc olunan tədqiqatda təkrarlanan embrion itkisi yaşayan 200 qadının HLA tip analizi göstərmişdir ki, uğursuz hamiləlik yaşayan cütlüklərin 35%-ində HLA-DR və HLA-DQ antigenlərinin uyğunluğu normadan yüksək idi. Bu, embrionun immunoloji cəhətdən “tanınmamasına” və hamiləliyin erkən dayanmasına gətirib çıxarır.
Killer Immunoglobulin-like Receptors (KIR) genləri də bu sistemdə mühüm rol oynayır. KIR genləri NK hüceyrələrinin HLA-C molekullarını tanımasını tənzimləyir. Əgər ana aktivləşdirici KIR genləri (məsələn, KIR2DS1) daşıyır və embrionda HLA-C2 alleli mövcuddursa, bu, hamiləlik üçün qoruyucu təsir göstərir. Əksinə, yalnız inhibitor KIR genlərinin (məsələn, KIR AA genotipi) olması və HLA-C2 ifadə edən embrionun formalaşması implantasiya uğursuzluğu və preeklampsiya riskini artırır.
HLA uyğunluğu yalnız immunoloji cəhətdən deyil, həm də genetik mühitin fərdiləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Hər bir qadının HLA və KIR genetik profili fərqli olduğu üçün immunoloji balans da fərdidir. Buna görə də son illərdə immunogenetik testlər reproduktiv diaqnostikanın bir hissəsinə çevrilib. Bu testlər HLA və KIR genlərinin növünü, allel uyğunluğunu və onların immun cavabla əlaqəsini müəyyən etməyə imkan verir.
Bu analizlər xüsusilə aşağıdakı hallarda tövsiyə olunur:
Təkrarlanan implantasiya uğursuzluğu (≥3 uğursuz IVF cəhdi)
Təkrarlanan hamiləlik itkisi
Preeklampsiya və ya intrauterin inkişaf geriliyi
Hamiləlik zamanı immunoloji markerlərin anormallığı (yüksək NK aktivliyi və s.)
Müalicə strategiyası da immunogenetik nəticələrə əsasən fərdiləşdirilə bilər. HLA uyğunluğu yüksək olan cütlüklərdə immunoloji tarazlığı bərpa etmək üçün kortikosteroidlər, intravenoz immunoqlobulin (IVIG), intralipid infuziyası və ya lenfosit immunoterapiyası (LIT) kimi üsullar tətbiq olunur. Bu müalicələr ana immun sisteminin embriona qarşı həssaslığını azaldır və plasentasiya prosesini dəstəkləyir.
Elmi araşdırmalar göstərir ki, immunogenetik yanaşma ilə aparılan müalicə uğur nisbətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. 2021-ci ildə “Fertility and Sterility” jurnalında yayımlanan araşdırma nəticələrinə görə, HLA və KIR uyğunluğu müəyyən edilərək fərdiləşdirilmiş immunoterapiya tətbiq edilən qadınlarda IVF uğur nisbəti 65%-ə, klinik hamiləlik nisbəti isə 70%-ə qədər yüksəlmişdir.
Afgen Genetik Diaqnoz Mərkəzində reproduktiv immunogenetika istiqamətində HLA və KIR gen panelləri analiz edilir. Bu analizlər qadın və kişi genetik uyğunluğunu, embrion immun qəbul olunma ehtimalını və risk faktorlarını müəyyən etməyə imkan verir. Nəticələrə əsasən, pasiyentlərə fərdi immunoloji və reproduktiv məsləhət təqdim olunur. Bu yanaşma yalnız uğurlu hamiləlik üçün deyil, həm də sağlam embrion inkişafı üçün elmi əsaslı strategiyadır.
Nəticə etibarilə, HLA uyğunluğu və immunogenetik faktorlar qadın reproduktiv sisteminin “gizli açarlarından” biridir. Hər bir uğurlu hamiləlik genetik fərqliliklərlə immun tarazlığın mükəmməl sinxronizasiyası nəticəsində mümkün olur. Bu tarazlıq pozulduqda isə embrion implantasiyası və inkişafı risk altına düşür. Elm sübut edir ki, ana və embrion arasındakı immun dialoq həyatın ən incə və eyni zamanda ən həlledici genetik harmoniyalarından biridir — və bu harmoniyanın qorunması sağlam nəsillərin davamlılığı üçün əsasdır.
