Kişi sonsuzluğu tibbi və sosial baxımdan cütlüklərin qarşısında duran ən ciddi problemlərdən biridir. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, bütün sonsuzluq hallarının təxminən 40–50%-i kişi faktorları ilə əlaqədardır. Bu hallar arasında genetik pozğunluqlar xüsusi yer tutur. Onlardan ən çox rast gəlinəni isə Y-xromosom mikrodeletesiyalarıdır (Yq mikrodeletesiyalar). Bu genetik dəyişikliklər Y-xromosomun spermatogenez üçün vacib genləri daşıyan bölgələrində baş verir və kişi reproduktiv funksiyasını birbaşa zədələyir.
Y-xromosomun uzun qolu (q qolu) üzərində yerləşən AZF (Azoospermia Factor) bölgəsi kişi reproduktiv genetikasında əsas tədqiqat sahəsidir. Bu bölgə üç əsas hissəyə ayrılır: AZFa, AZFb və AZFc. Hər bir hissə spermatogenezin fərqli mərhələlərinə nəzarət edən genlər toplusunu ehtiva edir. Bu genlərdən bəziləri, məsələn USP9Y, DBY, RBMY, DAZ və BPY2, sperma hüceyrələrinin bölünməsi, diferensiasiyası və yetkinləşməsi prosesində mühüm rol oynayır. Bu genlərin hər hansı birində deleksiya (yəni DNT hissəsinin itməsi) baş verdikdə, spermatogenez dayanır və nəticədə kişi sonsuzluğu inkişaf edir.
AZFa bölgəsinin deleteləri ən ağır formalar hesab olunur. Bu deletsiya zamanı spermatogenez tamamilə dayanır və xayalarda heç bir spermatozoid hüceyrəsi aşkarlanmır. Bu hallarda TESE (Testicular Sperm Extraction) və ya digər köməkçi üsullarla sperma əldə edilməsi mümkün olmur. Bu səbəbdən AZFa mikrodeletesiyası olan xəstələrdə köməkçi reproduktiv texnologiyalara müraciət edilmədən əvvəl genetik test nəticələri mütləq nəzərə alınmalıdır.
AZFb bölgəsi daha çox spermatid və spermatosit mərhələsində pozğunluqlara səbəb olur. Bu deletelər nəticəsində sperma istehsalı dayanır, lakin bəzi hallarda xayalarda az sayda spermatogonium və ya yarımçıq hüceyrə formaları qalır. Bu hallarda TESE ilə nadir hallarda canlı spermatozoid tapıla bilər, lakin reproduktiv uğur faizi çox aşağıdır.
AZFc bölgəsi isə ən çox rast gəlinən deletsiya növüdür və daha yüngül klinik təsirə malik ola bilər. Bu sahədəki mutasiyalarla əlaqədar oligozoospermiya (az sperma sayı) və ya azospermiya halları müşahidə edilir. Bu bölgədə yerləşən DAZ (Deleted in Azoospermia) genləri spermatogenezin son mərhələsində əsas rola malikdir. AZFc deleteləri olan kişilərdə bəzən spermatogenez tam dayanmasa da, sperma miqdarı çox aşağı olur və bu vəziyyət nəsildən-nəslə ötürülə bilir.
Maraqlıdır ki, bəzi hallarda qismən AZFc deleteləri (məsələn, gr/gr və ya b2/b3 deleteləri) tam sonsuzluq yaratmır, amma sperm keyfiyyətini və hamiləlik şansını azaldır. Bu qismən deletelər Asiya və Aralıq dənizi regionlarında daha çox yayılmışdır. Tədqiqatlar göstərir ki, bu deletelərin daşıyıcılarında sperma sayı normal olsa belə, DNT fraqmentasiyası dərəcəsi yüksəkdir və bu, embrion keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.
Y-xromosom mikrodeletesiyalarının aşkarlanması PCR (Polimeraza Zəncir Reaksiyası) üsulu ilə aparılır. Laboratoriya analizləri zamanı Y-xromosomun spesifik markerləri – sY84, sY86 (AZFa üçün), sY127, sY134 (AZFb üçün), sY254, sY255 (AZFc üçün) – yoxlanılır. Hər hansı markerin itməməsi həmin bölgədə deletsiya olmadığını, əksinə, markerin itməsi isə bölgədə genetik materialın silindiyini göstərir. Bu testlər yüksək həssaslığa malikdir və genetik diaqnostikanın “qızıl standartı” hesab olunur.
Elmi məlumatlara görə, infertil kişilərin təxminən 10–15%-də Y-xromosom mikrodeletesiyaları aşkarlanır. Bu nisbət azospermik xəstələrdə 8–12%, oligozoospermik kişilərdə isə 3–7% arasında dəyişir. Yəni, hər 10 azospermik kişidən biri bu genetik pozğunluğun daşıyıcısı ola bilər. Bu səbəbdən, spermatogenez pozğunluğu aşkarlanan hər bir kişidə Y-mikrodeletsiya testi aparılmalıdır.
Klinik baxımdan Y-xromosom deletelərinin aşkar edilməsi bir neçə cəhətdən vacibdir. Əvvəla, bu testlər sayəsində uğursuz TESE əməliyyatlarının qarşısı alınır – yəni genetik olaraq sperma yaranmayan xəstələrdə lazımsız invaziv prosedurların aparılmasına ehtiyac qalmır. İkincisi, deletsiya növü bilinərsə, həkim və genetik mütəxəssis reproduktiv uğur ehtimalını dəqiq proqnozlaşdıra bilər. Üçüncüsü, Y-xromosom deleteləri irsidir – yəni mikrodeletsiya daşıyıcısı kişi ICSI və ya digər köməkçi üsullarla ata olarsa, həmin mutasiyanı oğluna ötürə bilər. Buna görə də bu hallarda genetik məsləhət və prenatal diaqnostika tövsiyə olunur.
Y-xromosom deleteləri bəzən digər genetik faktorlarla birlikdə təsir göstərir. Məsələn, CFTR gen mutasiyaları, kariotip anomaliyaları (xüsusilə 47,XXY – Klinefelter sindromu) və ya mitoxondrial DNT dəyişiklikləri də spermatogenezi pozaraq reproduktiv problemi daha da dərinləşdirə bilər. Bu səbəbdən reproduktiv genetikada kompleks yanaşma, yəni həm xromosom, həm genetik, həm də hormon analizlərinin birgə qiymətləndirilməsi vacibdir.
Afgen Genetik Diaqnoz Mərkəzi kimi ixtisaslaşmış laboratoriyalarda Y-xromosom mikrodeletesiyalarının aşkarlanması üçün yüksək dəqiqlikli Real-Time PCR və multiplex PCR panelləri istifadə olunur. Bu analizlər yalnız deleteləri müəyyən etmir, həm də spermatogenezlə əlaqəli genetik profilin ümumi vəziyyətini göstərir. Nəticələr mütəxəssis genetik tərəfindən klinik məlumatlarla birgə təhlil edilir və pasiyentə fərdi izah təqdim olunur.
Nəticə olaraq, Y-xromosom mikrodeletesiyaları kişi sonsuzluğunun əsas genetik səbəblərindən biridir və onların erkən aşkarlanması həm düzgün diaqnoz, həm də müalicə strategiyasının seçilməsi üçün vacibdir. Bu testlər sayəsində həkimlər pasiyentlərə real ümid verməklə yanaşı, reproduktiv texnologiyaların uğur ehtimalını artırır. Genetik biliklərin bu səviyyədə tətbiqi göstərir ki, sonsuzluq təkcə bioloji deyil, genetik mənşəli bir problem kimi elmi əsaslarla həll edilə bilər.
