Bəzi insanlar çox yemələrinə baxmayaraq kökəlmir, bəziləri isə az qida ilə belə çəki yığır. Bu fərq çox zaman həyat tərzi və metabolizmla əlaqələndirilsə də, son illərdə aparılan elmi tədqiqatlar göstərir ki, bədən çəkisini tənzimləyən amillərin böyük bir hissəsi genetik mənşəlidir. Bu genetik fərqliliklər bəzən arıqlığı, yəni aşağı bədən kütləsini, təbii və irsi bir üstünlük kimi formalaşdıra bilir. Bu fenomen “genetik arıqlıq” adlanır və bədən enerji balansını, istilik istehsalını və yağ yığımını tənzimləyən genlərin spesifik fəaliyyətindən qaynaqlanır.
İlk olaraq qeyd etmək lazımdır ki, arıqlıq bir çox hallarda sağlam həyat tərzinin nəticəsi deyil, irsi və bioloji fərqlərin təzahürüdür. 2019-cu ildə “Cell” jurnalında nəşr olunan bir araşdırmada 1,6 milyon insanın genetik məlumatı analiz edilmiş və məlum olmuşdur ki, bədən çəkisini artırmaq və ya az saxlamaqla əlaqəli 1000-dən çox genetik variant mövcuddur. Bu variantlardan bəziləri enerji sərfini artırır, bəziləri isə yağ yığımını azaldır. Xüsusilə UCP1, ADRB3, MC4R, BDNF və LEP genləri arıqlığın genetik əsaslarını izah edən əsas namizədlər arasında yer alır.
UCP gen ailəsi (UCP1, UCP2, UCP3) orqanizmin istilik istehsalını və enerji səmərəliliyini tənzimləyir. Bu genlərdəki aktiv variantlar enerji çevrilməsini “sızdırır”, yəni qidanın bir hissəsini istilik şəklində sərf edir. Bu mexanizm bəzi fərdlərdə eyni miqdarda qida qəbuluna baxmayaraq daha çox enerji itirilməsinə və nəticədə çəki yığılmamasına səbəb olur. Elmi ədəbiyyatda bu proses “non-shivering thermogenesis” adlanır və xüsusilə UCP1 geninin qəhvəyi yağ toxumasında aktiv ifadəsi ilə əlaqələndirilir.
Digər mühüm genlərdən biri MC4R (Melanocortin-4 receptor) genidir. Bu gen hipotalamusda yerləşən neyronlarda fəaliyyət göstərərək iştahanı və enerji balansını tənzimləyir. MC4R geninin bəzi variantları iştahanı təbii olaraq azaldır və qida qəbuluna qarşı orqanizmdə “özünü tənzimləmə mexanizmi” yaradır. 2020-ci ildə “Nature Metabolism” jurnalında yayımlanan tədqiqatda göstərilmişdir ki, MC4R geninin aktiv formalarını daşıyan fərdlərdə piylənmə riski 40% az, bazal metabolik sürət isə daha yüksək olur. Bu da arıqlığın genetik olaraq ötürülən bir adaptasiya forması olduğunu göstərir.
Bəzi hallarda arıqlıq BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) geninin yüksək aktivliyi ilə əlaqələndirilir. Bu gen beyin və mərkəzi sinir sistemində enerji siqnallarının ötürülməsini idarə edir. Yüksək BDNF səviyyələri iştahanı azaldır, eyni zamanda bədən istiliyini və enerji sərfini artırır. Bu genin aktiv formaları ilə doğulan fərdlər daha “hərəkətli”, enerjili və qida qəbuluna qarşı daha həssas olurlar.
Leptin və leptin reseptoru (LEP və LEPR) genləri də genetik arıqlıqda mühüm rol oynayır. Leptin hormonu yağ hüceyrələrindən ifraz olunur və beynə “toxluq siqnalı” göndərir. Bəzi insanlarda bu sistem o qədər həssas işləyir ki, onlar qidanı daha az qəbul edir və doyma hissini daha tez yaşayırlar. Bu mexanizm genetik olaraq irsi ötürülə bilər və ailə üzvləri arasında oxşar qidalanma davranışları müşahidə olunur.
Genetik arıqlıq hər zaman “müsbət üstünlük” kimi qəbul edilmir. Əslində, bu genetik xüsusiyyət bəzən enerji çatışmazlığı, soyuğa qarşı dözümsüzlük və vitamin-mineral defisitləri ilə müşahidə olunur. Çünki yüksək metabolik sürət və istilik istehsalı bədənin enerji ehtiyatlarını daha tez tükəndirir. Bu səbəbdən genetik arıqlığa malik fərdlər üçün enerji baxımından zəngin, balanslaşdırılmış və proteinlərlə dolu pəhriz vacibdir. Əks halda, bu şəxslərdə əzələ kütləsinin azalması, hormonal balanssızlıq və immun sistem zəifliyi müşahidə oluna bilər.
Bununla yanaşı, genetik arıqlığın təkamül baxımından üstünlük daşıması fikri də elm tərəfindən dəstəklənir. İnsan təkamülündə resursların məhdud olduğu dövrlərdə enerji səmərəliliyini azaldan genetik variantlar soyuq iqlimlərdə orqanizmin istilik istehsalını təmin edib və sağ qalmanı asanlaşdırıb. Bu xüsusiyyətlər nəsildən-nəslə ötürülərək müasir dövrdə “arıq fenotip” kimi təzahür edir. Bu baxımdan genetik arıqlıq əslində təkamülün enerji idarəetmə sisteminin bir adaptasiyasıdır.
Epigenetik mexanizmlər də bu genetik xüsusiyyətin ifadəsini tənzimləyə bilər. Məsələn, yuxu çatışmazlığı, xroniki stress və qeyri-sağlam pəhriz UCP və MC4R genlərinin ifadəsini azalda bilər, nəticədə metabolik sürət zəifləyər. Eyni zamanda, fiziki aktivlik və balanslı qidalanma bu genlərin aktivliyini artırır və arıqlıq təsirini gücləndirir.
Nəticə etibarilə, genetik arıqlıq sadəcə “bədənin kökəlməməsi” deyil, orqanizmin enerji idarəetmə sisteminin genetik üstünlüyü kimi qiymətləndirilə bilər. Bu, bəzi fərdlərdə təbii metabolik aktivlik, istilik istehsalı və iştahanın genetik tənzimlənməsi ilə bağlıdır. Lakin bu üstünlük yalnız balanslı həyat tərzi ilə qoruna bilər. Elm göstərir ki, genetik arıqlıq təkamülün bədən enerjisinə verdiyi ən maraqlı hədiyyələrdən biridir — və bu hədiyyədən sağlam şəkildə yararlanmağın açarı genetik bilik və düzgün həyat planlamasındadır.
