Son illərdə elmi araşdırmalar göstərir ki, “bir pəhriz hər kəs üçün uyğun deyil”. İnsan orqanizminin qida maddələrinə verdiyi reaksiyalar fərqlidir və bu fərqliliyin əsas səbəblərindən biri genetik quruluşdur. Bu anlayışın əsasında duran elm sahəsi nutrigenetika adlanır. Nutrigenetika insanın genetik kodu ilə qidalanma arasında olan əlaqəni öyrənir və hər bir fərdin genetik xüsusiyyətlərinə uyğun fərdiləşdirilmiş pəhriz modelinin qurulmasına kömək edir.
Hər bir insanın DNT-sində qida maddələrinin emalını, vitamin və mineralların mənimsənilməsini, yağ və karbohidrat metabolizmasını tənzimləyən yüzlərlə gen var. Bu genlərdəki kiçik fərqlər – polimorfizmlər (SNP-lər) – qida tərkibli maddələrin bədəndə necə parçalandığını və istifadə olunduğunu dəyişə bilər. Məsələn, bəzi insanlarda LCT genindəki polimorfizm süd şəkəri olan laktozanın parçalanmasında çətinlik yaradır, nəticədə laktaza çatışmazlığı və süd məhsullarına qarşı dözümsüzlük yaranır. Eyni şəkildə, FTO genindəki müəyyən variantlar piylənmə və yüksək enerji qəbuluna meyli artırır, MTHFR genindəki mutasiyalar isə fol turşusunun və B qrup vitaminlərinin dövriyyəsini zəiflədir.
Nutrigenetikanın əsas məqsədi bu fərdi genetik xüsusiyyətləri müəyyənləşdirmək və pəhrizi həmin genetik proflə uyğun tənzimləməkdir. Beləliklə, hər bir fərd üçün optimal qida növü, enerji miqdarı, vitamin və mineral ehtiyacı fərqli şəkildə müəyyən olunur. Məsələn, APOE genində E4 alleli daşıyan şəxslər yüksək yağlı qidalanmada xolesterol səviyyəsini daha tez yüksəldir və ürək-damar xəstəliklərinə qarşı həssas olurlar. Buna görə həmin şəxslərə bitki mənşəli yağlara üstünlük verən, doymuş yağların azaldıldığı pəhriz tövsiyə olunur. Əksinə, bəzi fərdlərdə PPARG və ADRB2 genlərindəki variasiyalar karbohidrat məhdudlaşdırılmış pəhrizlərə daha yaxşı cavab verir.
Nutrigenetik testlər qan, tüpürcək və ya yanaq selikli qişasından götürülmüş DNT nümunəsi ilə aparılır. Analiz nəticəsində bədənin enerji balansını, insulin reaksiyasını, antioksidant müdafiəsini və yağ turşularının metabolizmasını tənzimləyən genetik dəyişikliklər aşkar edilir. Bu məlumatlar əsasında fərdi qidalanma planı hazırlanır və həmin plan bədənin genetik ehtiyaclarına uyğun tənzimlənir. Bu yanaşma sayəsində artıq çəki, insulin müqaviməti, yüksək xolesterol və digər metabolik pozğunluqların qarşısı alınır və orqanizmin təbii tarazlığı bərpa olunur.
Fərdiləşdirilmiş pəhriz anlayışı sadəcə arıqlamaq məqsədilə deyil, həm də xroniki xəstəliklərin profilaktikası üçün əhəmiyyətlidir. Elm göstərir ki, genetik baxımdan risk altında olan şəxslər düzgün pəhrizlə bu riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Məsələn, T2DM (2-ci tip şəkərli diabet) risk geni daşıyan fərdlərdə aşağı qlisemik indeksli pəhriz insulin ifrazını tənzimləyir və qan şəkərinin sabit qalmasına kömək edir. Omega-3 və omega-6 balansı da genetik olaraq fərqli tənzimləndiyi üçün bəzi insanlarda balıq yağı əlavələri ürək-damar sistemini qoruyur, digərlərində isə təsir zəif ola bilər.
Nutrigenetika həmçinin idman performansının artırılmasında da mühüm rol oynayır. ACTN3 və ACE genləri əzələ tipi və fiziki dözümlülüklə əlaqəlidir. Bu genlərin analizi ilə fərdin hansı idman növünə – güc və ya dözümlülük əsaslı fəaliyyətlərə – daha uyğun olduğu müəyyən edilə bilər. Bu da fərdiləşdirilmiş qidalanma və məşq proqramlarının hazırlanmasına imkan verir.
Nutrigenetikanın gələcəyi preventiv (profilaktik) tibb konsepsiyası ilə sıx bağlıdır. Əgər həkimlər xəstəliyin yaranmasını gözləmədən, genetik məlumatlara əsasən qidalanma və həyat tərzi planını fərdiləşdirsə, bir çox xroniki xəstəliklər – obezite, hipertoniya, diabet və ürək xəstəlikləri – başlamadan qarşısı alına bilər. Bu, həm fərdi, həm də cəmiyyət səviyyəsində sağlamlıq xərclərinin azalmasına gətirib çıxarır.
Afgen Genetik Diaqnoz Mərkəzi kimi ixtisaslaşmış laboratoriyalar nutrigenetik analizlər vasitəsilə hər bir fərdin genetik xüsusiyyətlərini müəyyən edir və nəticələr əsasında şəxsi qidalanma və həyat tərzi tövsiyələri təqdim edir. Bu testlər həm sağlam fərdlər, həm də artıq metabolik problemi olan şəxslər üçün tətbiq oluna bilər.
Nəticə olaraq, nutrigenetika yalnız bir elmi istiqamət deyil, həm də gələcəyin sağlamlıq strategiyasıdır. Genlərimizi dəyişdirə bilmərik, amma onların necə işlədiyini başa düşərək, düzgün qidalanma və həyat tərzi ilə sağlamlığımızı idarə edə bilərik. Fərdiləşdirilmiş pəhriz anlayışı elmi biliklərlə dəstəklənən yeni bir yanaşmadır – hər kəsin bədəni, genləri və ehtiyacı fərqlidir. Bu fərqliliyi tanımaq və ona uyğun yaşamaq isə uzunömürlü və balanslı həyatın açarıdır.
